شمسه چیست؟

بازدید: 68 بازدید
شمسه چیست و کاربرد آن در معماری
5/5 - (2 امتیاز)

شمسه | Shamsa چیست؟

شمسه چیست: در تعریف شمسه یا ترنج باید بگویم که شمسه | Shamsa نقشی تزئینی، نمادین و انتزعی از خورشید می باشد که در نقش های بدیع و زیبا (تذهیب) کاربرد دارد و جمله موارد استفاده آن می توانیم به صفحه آرایی کتابهای مذهبی، قرآن، کتابهای فرهنگی، دیوان اشعار و در بین نقاشان رواج دارد.

شمسه به عربی شمسة در هنر اسلامی نمادی از گل رز یا مدالیون (اشخاصی که دست آوردی کسب کرده اند). شمسه یا ترنج می تواند تابلویی با طرحی زیبا که حاصل چندین ماه تلاش یک خوشنویس یا تذهیبکار که برای طراحی نقوش اسلیمی و تذهیب های سنتی آموزش دیده به شمار می رود.

در زبان پارسی به شمسه ترنج هم گفته می شود که بصورت چندضلعی یا دایره ای شکل هم اجرا می شود که همانطور که اشاره شد در فرهنگ کهن ایرانی هم نماد خورشید است که نقشی نمادین و انتزاعی تلقی می شود.

کاربرد شمسه در معماری شمسه دارای ابعاد گوناگونی است که در این مقاله از وبلاگ گالری فرش شکوری به آن می پردازیم


واگیره در شمسه یا ترنج چیست؟

واگیره بخشی از دایره تشکیل دهنده شمسه می باشد که به طور کلی در طراحی نقوش اسلیمی و تذهیب برای انتقال یک سطح وسیع و گسترش آن مورد استفاده قرار میگیرد. هنرمندان تذهیب یا خوشنویس یا نقاش معمولا بخشی از یک نقش را طراحی میکنند  و با تکرار آن با استفاده از روش قرینه سازی نقش و طرح واحدی را در سطح وسیع گسترش می دهند این نقش پایه که معمولا به اندازه ربع نقش اصلی می باشد واگیره می باشد.


موارد استفاده شمسه در معماری چیست؟

شمسه در خیلی از موارد  تزئینات معماری و هنری مانند زیر گنبدها، نسخ خطی، فرش، فلزکاری های زینتی مورد استفاده قرار می گیرد. طرحهای اسلیمی که در آنها از شمسه استفاده شده است برای نمایش ذات متعالی، تقسیم ناپذیر و نامتناهی خداوند به کار میرود. و از آنجایی که در معماری . هنر ایرانی و اسلیمی شمسه از کاربرد بالایی برخوردار است نمادی از وحدت خداوند در معماری می باشد. شمسه در زبان عربی و اردو هم اسامی زنانه می باشد برای مثال: شمسه بنت سهیل المزروعی و شمسه آل مکتوم

هنرهای تجسمی از جمله معماری ایرانی و گرافیک همیشه با تصاویر و اشکال در ارتباط بوده است ایران دارای ملتی است که از نظر تاریخ تصویر دارای سابقه بالایی هستند. تاریخ استفاده از تصاویر در ایران مثال زدنی است و از آنجایی که مردمان جهان باستان از گرافیک غارنشینی تا امروزه که تحول عظیمی داشته اند تا جدیدترین و مدرن ترین کامپیوترها. گرافیک یک زبان جهانی می باشد که در بعد بصری اطلاعات را به دید مخاطب میرساند از این رو استفاده از ترنج و شمسه می تواند در فرهنگ های مختلف هم به غیر از کشورهای اسلامی مثل ایران و عربستان و … نهادینه شده باشد چرا که امکان اینکه بخشی از گرافیک آن فرهنگ باشد دور از انتظار نیست

استفاده شمسه در معماری پارسی بصورت یک گرافیک تزئینی که بصورت دایره یا طرحی از خورشید است بیشتر از این نقش در مساجد، زیارتگاه ها، و بخش های مختلف معماری اسلامی به کار رفته است معمولا نقش و نگاره های ضریح ها و درهای این گونه فضاها می شود از گرافیک شمسه یا ترنج استفاده شود که بصورت تذهیب و اشکال هندسی اسلیمی به چشم بازدید کنندگان دیده خواهد شد. همانطور که گفتیم در معماری هم شمسه می تواند اشکال متنوعی از دایره، ستاره و … باشد که پرکاربردترین شاخصه استفاده این سنبل در معماری مکان های مقدس و زیارتگاه ها، بعضاً در گرمابه ها و قهوه خانه ها  به شمار می آید

از نمونه شمسه و ترنج استفاده شده در معماری می توانیم به نماد طاووس به کار رفته در زیر گنبد مسجد شیخ لطف الله که نماینده یاد و ذکر انسانهای والایی چون حضرت محمد (ص) و حضرت مهدی (عج) بوده است نام برد و همچنین موجب قوت گرفتن قلب مومنان در حین نماز در این مسجد میباشد اشاره کرد قرارگرفتن طاووس در شمسه که نمادی از نور می باشد اشارهبه نیکی و خوبی ها دارد. این مورد یکی از موارد و کاربرد شمسه در معماری می باشد

از دیگر مورد است فاده شده شمسه در مسجد جامع یزد می توان اشاره کرد.

شمسه در مسجد شیخ لطف الله و مسجد جامع
شمسه در مسجد شیخ لطف الله و مسجد جامع

شمسه یا ترنج در قالی شیخ صفی الدین اردبیلی

بنا به نظر تحلیلگران و محققان فرش دستبافت ایران، قالی بافی در زمان و دوران شاه طهماسب صفوی (فرزند شاه اسماعیل) به بالاترین پیشرفت و ترقی خود رسیده بود (ژوله، 1381: 17) و سپس در عهد شاه عباس نام فرش ایران به شهرت و حد اعلای جهانی رسید. فرش شیخ صفی الدین اردبیلی در حال حاضر موزه ویکتوریا و آلبرت انگلستان نگهداری میشود. این قالی را به نام قالی یا فرش اردبیل هم می شناسند.

شمسه در قالی شیخ صفی الدین اردبیلی
شمسه در قالی شیخ صفی الدین اردبیلی

اشکال مختلف شمسه؟

شمسه | shamse اشکال مختلفی مانند دایره تا ستاره را می تواند به خود بگیرد که به معنی خورید کوچک از کلمه شمس که یک واژه عربی است گرفته شده است. شمسه | Shamsa نمادی از نقوش در هنر اسلامی و اشکالی مانند گل یا گیاه که به عنوان اشکال اسلیمی نیز شناخته می شود. در نقشهای دیگر هم می توان از شمسه استفاده کرد مانند هنرهای گره سازی، هنر های سنتی ایران و موارد اسلامی، طاقها، خوراکنگری، تراشها، تایل ها و … این نقوش به نحوی بین هندسه و هنر تعامل ایجاد کرده اند.

با پیدایش اسلام گسترش این تصویر هم در ایران رواج یافت. از آنجا که در اسلام از گرافیک انسانی خودداری شده است. هنرمندان مسلمان جایگزین مناسب برای این تصاویر یافتند و آنرا در نقوش اسلیمی شمسه جایگزین کردند. به این دلیل می توانیم بگویم که شمسه نشانگری از معنای اسلامی در خود دارد. این آیکون به عنوان یک مهره واحد در هنرهای ایرانی استفاده میشود و به خاطر همین تعالی و زیبایی بود که وارد هندسه و معماری ایرانی شده است.

اگر بخواهیم به عنواع شمسه اشاره کنیم این موارد شامل موارد زیر خواهند بود:

  • شمسه 10 پر
  • شمسه 8 توپر

شمسه ده پرسایز این شمسه 50×70 می باشد و همانطوری که از نامش پیداست یک طرح اسلیمی (خورشیدی) که به طور معمول در هنر گره سازی، تذهیب، هنرهای سنتی ایرانی اسلامی کاربرد دارد، که از انواع آن می توان به شمسه های 8 – 10 – 12 و … اشاره کرد. از کاربرد ـن در طراحی بصورت قرینه (انتقالی، انعکاسی و … ) استفاده می شود. بدین صورت که مثلاً: یک قسمت اول طراحی شده و بعد در هشت قسمت گسترده شده و تکمیل می گردد.

در طراحی شمسه ما می توانیم هم آنرا بصورت پر و هم توخالی طراحی کنیم در طرح هایی که بصورت تو خالی هستند بیشتر برای نوشتن مطالب داخل آنها استفاده می شود. توجه کنید که در طراحی شمسه باید از خطوطی استفاده شود که یادآور خورشید است

اشکال مختلف شمسه
اشکال مختلف شمسه

هنر شمسه در کتاب

در نسخه های خطی پارسی در صفحه اول به طور سنتی شامل یک گل رز یا مدالیون بیضی دیده می شود که در بالا و پایین آن گاهی کارتوش ها (در هیروگلیف های مصری کارتوش طرحی بیضی شکل که در انتهای آن خط مماس بر بیضی کشیده شده است و …) و نخل های تزئینی موجود می باشد. شمسه دارای چندین شکل متقارن مانند ستاره هشت یا دوازده با نقوشی اسلیمی با گل دارد.

تابلو مرکزس حاوی کتیبه ای می باشد که امکان دارد صاحب نسخه خطی، نویسنده، عنوان اثر را تقدیم کسی نموده باشد. اما در حاشیه ی آن متن، عدد در مرکز دیده می شود که بیانگر عبور از 5 یا 10 آیه می باشد. اگرچه گل سرخ های مشابه ای در نسخه های خطی پارسی ایجاد شده اند اما شمسه مغول با داشتن عنصری سه بعدی و رنگ آمیزی گرم با آنها متفاوت است.

شمسه در کتاب
شمسه در کتاب

تلفظ شمسه | shames در لغت نامه

شمسه در انگلیسی

Embroidery, roundel, frog, ornamental fastening or loop

اسم: شمسه (نام دختر عربی) – (طبیعت، کهکشانی) – تلفظ: Samse (فارسی: شمسه) (انگلیسی Shsmse)

معنی: بت و صنم، نقش و نگار، خورشید، نقش زینتی به شکل خورشید که در تذهیب، جواهرسازی، کاشی کاریو مانند آنها بکار می رود، نوعی پارچه، (له مجاز) عالی ترین و بهترین فرد

شمسه در لغت نامه دهخدا

شمسة ) شمسة. [ ش َ س َ ] ( از ع ، اِ ) شمسه. آفتاب. ( ناظم الاطباء ) :
یاد باد آن شب کآن شمسه خوبان طراز
به طرب داشت مرا تا به گه بانگ نماز.
فرخی

شمسه گوهر و شمع دل سرگشته من
که زوال آمدش از طالع برگشته من.
خاقانی

شیر میدان و شمسه مجلس
قرةالعین جان ابوالفارس.
خاقانی

شمسه نه مسند هفت اختران
ختم رسل ، خاتم پیغمبران.
نظامی

در قالب خاک تیره خشتند
یا شمسه مسند بهشتند.
نظامی

شمسة کرم ؛ آفتاب رز. کنایه از شراب :
صبا عبیرفشان گشت ساقیا برخیز
و هات شمسة کرم مطیب زاکی
حافظ

برای معانی بیشتر در مورد شمسه می توانید به سایت دیکشنری و فرهنگ لغت آبادیس مراجعه کنی

دسته‌بندی اخبار و مقالات
اشتراک گذاری
فروشگاه فرش شکوری کارپت | Shakouri Carpet Store یک گالری و کلکسیون از فرش های دستبافت اصیل ایرانی و سنتی که با تلاش و کوشش در جهت شناخت و ترویج هنر فرش و قالی بافیست، کار وبسایت خود را از تاریخ: 1401/04/10 با داشتن 60 سال سابقه مفید در فروش فرش دستبافت و فرش ماشینی از استان اردبیل در شهرستان خلخال شروع کرد. شکوری کارپت با قصد مطالعه بر انواع فرش های دستبافت ایرانی و همچنین حمایت از هنر ایران کهن که زنده نگه دارنده نام ایران در جوامع غربی و شرقی متمدن هستند گامی هرچند کوچک برداشته است. فرش شکوری هدف بالای خود را حمایت از بافندگان و فروشندگان فرش دستبافت در کل ایران | iran می داند
نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

1 × یک =

سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت